مرثیه‌ای برای یک فرضیه پرنفوذ

نظریه‌ای که روزی می‌گفت «دموکراسی‌ها با یکدیگر نمی‌جنگند» و پایه‌ای برای سیاست‌های ترویج دموکراسی شد، امروز در برابر داده‌ها و تحولات جهانی تضعیف شده است. پس‌روی جهانی دموکراسی، ابهامات روش‌شناختی و پیامدهای خطرناک کاربرد سیاسیِ این نظریه، آن را از راهنمایی قابل‌اعتماد به سندی کم‌اهمیت برای سیاست‌گذاران تبدیل کرده است.

به گزارش بهاسان، نظریه‌ای که روزی الهام‌بخش پژوهشگران و سیاست‌گذاران بود و به‌عنوان توجیهی برای گسترش دموکراسی و نهادهای لیبرال به کار رفت. امروز با مجموعه‌ای از داده‌ها و تحولات جهانی روبه‌روست که اعتبار دیرین آن را زیر سوال می‌برد. استفن ام. والت در یادداشتی می‌نویسد: اگرچه ممکن است دموکراسی‌ها نسبت به دیگر حکومت‌ها احتمال ورود به جنگ را کمتر داشته باشند، اما فروپاشیِ گسترده دموکراتیک در جهان و محدودیت‌های منطقی و تجربیِ خودِ نظریه، آن را تا حد زیادی غیرقابل‌استفاده برای فهم فضای کنونی ژیوپلیتیک کرده است.

 

چگونه «صلح دموکراتیک» شکل گرفت؟

 


نظریه «صلح دموکراتیک» در شکل مدرنش با آثار مایکل دویل و برگرفته از ایده‌های کانتی، بر این ادعا استوار شد که «دموکراسی‌ها با یکدیگر نمی‌جنگند». در دهه‌های پایانی قرن بیستم این گزاره به‌سرعت تبدیل به یکی از پُرآوازه‌ترین نتایج تجربی در روابط بین‌الملل شد و برای سیاست‌گذاران به‌عنوان دلیلی بر ضرورت ترویج دموکراسی و ترویج نهادهای غربی قابل استناد گردید.

 

انتقادات بنیادی: از مشکلات روش‌شناختی تا عوامل جایگزین

 


از همان آغاز، منتقدان نشان دادند که این ادعا خالی از ایراد نیست: آیا عدم وقوع جنگ بین دموکراسی‌ها یک «قانون» واقعی است یا حاصل انتخاب‌های آماری و تاریخی؟ آیا دوره پساجنگ جهانی دوم و شبکه‌های اتحاد (مثلاً زیر چتر آمریکا) عامل تعیین‌کننده نبود؟ پژوهش‌ها نشان دادند که مکانیسم‌های علیتیِ مطرح‌شده نامشخص یا ناسازگارند و داده‌های بزرگ‌مقیاس به‌شدت به فرضیات مدل‌سازی وابسته‌اند.

 

جهانِ معاصر: پس‌روی دموکراسی و بی‌ربطی نظریه

 


بخش عمده‌ای از ضعف امروز نظریه از واقعیت جهانی ناشی می‌شود: در دو دهه گذشته دموکراسی در سطح جهان در حال پس‌روی بوده است؛ برخی دموکراسی‌های بزرگ از هند تا برزیل و حتی بخش‌هایی از اروپا و ایالات‌متحده گرایش‌های غیر لیبرال یا بحران‌های مشروعیت را تجربه کرده‌اند. وقتی بازیگران بزرگِ بین‌المللی دیگر لیبرال یا دموکرات محسوب نمی‌شوند، پیامدهای نظریه «صلح دموکراتیک» برای سیاست‌گذاری روزآمد و کاربردی به‌سرعت تضعیف می‌شود.

 

پیامدهای قابل‌تأمل برای سیاست‌گذاری خارجی

 


اگر نظریه صلح دموکراتیک تبیینی فراگیر نداشت، نباید آن را به‌عنوان مبنای اعمال قدرت یا ترویج دموکراسی به زور به کار برد. والت هشدار می‌دهد که استفاده از این نظریه برای توجیه مداخلات نظامی به ‌نام «گسترش دموکراسی» می‌تواند منجر به جنگ‌های ویرانگر و فرسایش هنجارهای لیبرال در داخل جوامع مدافع آن ایده شود همان‌گونه که در دهه‌های اخیر نمونه‌هایی از آن مشاهده‌شده است.

 

آیا کنار گذاشتن نظریه، خودِ دنیای بهتر را نوید می‌دهد؟

 


پیش‌بینی‌های بدبینانه درباره مرگ نظریه «صلح دموکراتیک» به این معنا نیست که جهان ناگزیر به خشونت بیشتر خواهد شد؛ بلکه ممکن است با کاهش رقابت ایدیولوژیک بین دموکراسی و استبداد، انگیزه‌های «جنگ صلیبی» یا پیش‌دستی پیشگیرانه کاهش یابد؛ اما این چشم‌انداز همراه با هزینه‌های سنگینی است: حقوق بشر و آزادی‌ها در جهانی که قدرت‌های بزرگش غیر لیبرال‌اند، به‌طورجدی در معرض خطر قرار می‌گیرد.

 

واقع‌گرایی به‌جای خوش‌بینیِ نظری

 

والت نتیجه می‌گیرد که نظریه «صلح دموکراتیک» دیگر آن‌قدرها که زمانی تصور می‌شد، راهنمای قابل‌اطمینانی برای سیاست‌گذاران نیست. با توجه به پس‌روی دموکراسی در سطح جهان و ابهامات نظری و تجربی، بهتر است رویکردی واقع‌گرایانه‌تر اتخاذ شود: حفظ و تقویت نهادهای دموکراتیک خانگی، ترویج الگوهای حکمرانی سالم و مقاوم‌سازی جامعه مدنی باید در اولویت باشد نه توجیه مداخلات نظامی بر اساس انتظارِ خودکارِ «صلح» بین دولت‌های دموکراتیک.

پایان مطلب

مشاهده بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا